خانه مقالات اعضا مقالات جايگاه روش تشويق وتنبيه در تربيت
جايگاه روش تشويق وتنبيه در تربيت مشاهده در قالب PDF چاپ فرستادن به ایمیل
نوشته شده توسط حبيب الله شريفي   
دوشنبه, ۱۷ فروردين ۱۳۸۸ ساعت ۰۰:۰۰

جايگاه روش تشويق وتنبيه درتربيت

حبيب الله شريفي

مقدمه

اين نوشتار به دنبال يافتن پاسخ به اين سئوال است که تشويق وتنبيه به عنوان يکي از روشهاي تربيتي، چه جايگاهي در تربيت دارد ؟ براي اين که بتوان پاسخ درست، به اين پرسش داد لازم به نظر مي رسد که در ابتدا گذري کوتاهي به مفهوم شناسي اين موضوع بشود.

معناي روش

روش، در لغت به معناي راه ، سبک ، شيوه، طريقه، وفن آمده است. ودر اصطلاح علوم « به مجموعه شيوه ها وتدا بيري گفته مي شود که براي کشف وشناخت حقيقت ودوري از لغزش به کار برده مي شود» فراهاني،1379ص369)

برخي گفته است: «منظور از روشها، رفتارها وفعاليت هاي است که مربي براي هدفي خاص، به منظور تاثير گذاري برفرد ديگر(متربي) انجام مي دهد».( اعرافي، 1387ج2ص34)

.يا اينکه گفته است« روشها، بانحوه وکيفيت تحقق فعاليت ها سروکار دارند ودستور العملهاي هستند که مربي درفرايند تربيت از آنها استفاده مي کند» (اعرافي، همان،ص64)

البته روش درعلوم مختلف، معاني متفاوتي دارد ودر هر ساحه وحوزه مي تواند معناي خاصي داشته باشد. مثلا « روش تربيتي عبارت است ازرفتار ها، گفتار ها وحالت هايي که باهدف تاثير گذاري در متربي، از مربي صادر مي شود ودر تحقيق اهداف تربيتي موثر مي افتد».( قائمي مقدم، 1387، ص13).

يا اينکه گفته است« مراد ازروشهاي تربيتي ، شيوه ها ورفتار هاي است که مربي جهت تحقق بخشيدن به اهداف تربيتي، به کار مي بندند». (حاجي ده آبادي1377 ،ص129).

معناي تربيت

تربيت از ماده« ربو» به معناي افزودن ورشد ونمو کردن است؛ دراصطلاح عبارت است از:«مجموعه اعمال ياتاثيرات عمدي وهدفدار يک انسان(مربي) به منظور اثر گذاري برشناختها، اعتقادات، احساسات، عواطف ورفتار هاي انسان ا انسانهاي ديگر( متربي يا متربيان) براساس برنامه سنجيده» داودي، 1384، ص22.

معناي تنبيه

تنبيه، مصدر باب تفعيل از ريشه «نبه» به معناي بيدار شدن از خواب کرفته شده است ودر لغت به معناي بيدار کردن، واقف گردانيدن برچيزي وآگاه کردن آمده است. (لغت نامه دهخدا، واژه تنبيه).

اما معناي اصطلاحي تنبيه عبارت است از:« مواجه ساختن متربي خطاکار بايک تجربه ناخوشايند، به منظور آگاه ساختن وي از پيامد رفتار نامطلوب خود وجلوگيري از تکرار آن». براين اساس، معناي اصطلاحي تنبيه در يک جهت، با معناي لغوي مشترک، ودردوجهت باآن متفاوت است. تنبيه اصطلاحي، همان آگاهي بخشي بادو ويژگي است.

اولا: پس ازصدور رفتار نامطلوب از متربي وناظر به آن است؛

ثانيا: باشيو خاصي صورت مي گيرد وآن عبارت است ازمواجه سازي متربي با تجربه اي ناخوشايند». (قائمي مقدم، قبلي ، ص137).

برخي در اين باره گفته:« تنبيه عبارت است از دور ساختن چيزي از ارگانيسم که خواستار آن است، يادادن چيزي به آن که طالب آن نيست» بي آر،1385ص،116

معناي تشويق

تشويق عبارت است از« ارائه يک محرک مطلوب (از نظر شخص متربي)، پس ازانجام رفتار مطلوب، به منظور افزايش، تکرار وتثبيت آن عمل ورفتار، مثلا پس از سلام کردن متربي، هديه اي به تقديم مي کنيم يا اورا باکلامي همچون آفرين، زنده باشي، و...مورد تشويق قرار مي دهيم» (حاجي ده آبادي، قبلي، ص،158)

تشويق از شوق است به معناي ايجاد انگيزه وميل؛ در تربيت منظور از تشويق ايجاد ميل يا شوق در متربي، براي انجام دادن رفتار خاص است. در زبان فارسي تشويق به اين معنا است که متربي بعد از آنکه کار خوب انجام داد يک چيزي ارزشمندي به او جايزه بدهيم.( داودي، زمزم معارف،ش15،ص110)

شرايط تشويق

در ميان موضوعات تربيتي، تشويق وتنبيه از روشهاي تربيت اند. لذا به کار گيري آنها، نياز مند به دقت، ظرافت وهوشياري کامل است. اگر کسي اين ظرافت ها وشرايط را رعايت نکند اين روشها نتيجه مطلوب نخواهند داشت. حتي ممکن است آثار وپيامد هاي منفي به دنبال داشته باشند. ازنظرسعدي تشويق وتنبيه بايد بجا، به اندازه، انديشيده وبه صورت متناسب بهره گرفت، زيرا خشم وتنبيه ناصواب، غير لازم وحساب ناشده متربي را گريز پاي، وتشويق بي مورد نيز اورا مغرور، خود بين وپر توقع مي سازد وديگر از معلم ومربي وآموزنده تمکين نمي کند. او دراين باره چنين اظهار مي کند: خشم بيش از حدگرفتن وحشت آرد ولطف بي وقت هيبت ببرد، نه چندان درشتي کن که از سير گردند ونه چندان نرمي که بر تو دلير شوند.

درشتي ونرمي به هم دربه است چوفاصدکه جراح ومرهم نه است

درشتي نگيرد خرد مند پيش

نه سستي که نازل کند قدر خويش

نه مر خوش تن را فزوني نهد

نه يک پاره تن در مذلت دهد.

(گلستان سعدي؛ باب3،ص115).

برخي ديگر دربه کار گيري تشويق چنين گفته است« ثمر دهي وبازده اين روش، به مئولفه هاي گوناگوني همچون سن، نوع نيازها، نوع کار وعمل انجام يافته، شخصيت تشويق کننده، مکان وزمان تشويق ونوع تشويق بستگي دارد . توجه داشته باشيم که در تشويق بايد عمل فرد را مورد تشويق قرار دهيم نه خود فرد را. متربي بايد خوب اين معنا را درک کند که تشويق او به سبب کار وصفت اخلاقي ارزشمند اوست، تادر تکرار وتثبيت آن بکوشد. تشويق ها مکرر ويکسان نباشد زيرا تشويق هاي مکرر ويکسان به مرور زمان تاثير خود را ازدست مي دهد وبراي فرد عادي جلوه مي کند».(حاجي ده آبادي، قبلي ص161)

شرايط تنبيه

در صورت که هيچ راهکاري جز تنبيه کار ساز نبود چگونه تنبيه کنيم؟ تنبيه براي بيداري، هوشياري، وباز دارندگي است. بدين جهت تنبيه بايد مرحله اي تنظيم شود. اگر شخص با کمترين تنبيه مثل تذکر، احساس پشيماني يا عذر خواهي، متنبه شد، ديگر نيازي به استفاده مراتب شديد تر نيست. امام علي(ع) مي فرمايد:«رب جرم اغني عن الاعتذار عنه الاقراربه»(مستدرک الوسايل ج12ص116) بسا جرمي که اقرار به آن از عذر خواهي از آن بي نياز سازد.

از طرف ديگر تنبيه بايد متوجه عمل شخص باشد نه شخصيت او، يعني تنبيه بايد ازظرافت تربيتي بالايي برخوردار باشد، به گونه اي که به عمل نا بهنجار وصفت نا مطلوب تعلق گيرد نه به شخصيت فرد، بنابراين، اگربا تنبيه کردن اعتماد به نفس صدمه ببيند، ياحس استقلال طلبي وشخصيت فرد تنبيه شده زير سوال برود، حالت بيدار گري نداشته باشد ويا از ضرر بزرگتر جلو گيري نکند چنين تنبيهي ويژگي تربيتي نخواهد داشت. شريفي، گشايش،ش 20و21ص115.

انواع تشويق

به طور کلي تشويق به دو صورت انجام مي شود

الف) رفتاري مانند نگاه همراه با لبخند، ونشاط، بوسيدن، هديه دادن و...

ب) گفتاري، يعني با سخن وگفتار خويش، رفتار متربي را مورد تاييد قرار دهيم. کلمات مانند احسن، آفرين، به به و..( حاجي ده آبادي، قبلي، ص159)

مي توان تشويق را به مادي ومعنوي هم تقسيم نمود دربرخي موارد تاثير تشويق معنوي، بيشتر از مادي است.

انواع تنبيه

تنبيه هم مانند تشويق به دو صورت است

الف) گفتاري (کلامي) مانند توبيخ کردن، سرزنش کردن، دشنام دادن، تحقير کردن و...

ب) رفتاري، مانند قهر کردن، محروم سازي،

برخي ديگر تنبيه را به عاطفي رواني وبدني جسماني تقسيم نموده است. عاطفي رواني عبارت است از اينکه رفتار خاصي را مربي به متربي وارد مي سازد که ا ثر مستقيم روي بدن ندارد مانند محروم سازي از اشياء موردعلاقه. اما تنبيه بدني وجسماني، به افعالي اطلاق مي شود که طور مستقيم بربدن متربي تاثير مي گذارد وموجب درد وآزار جسماني ودر نتيجه عذاب روحي مي شود.( قائمي مقدم، قبلي، ص140)

آسيب شناسي روش تنبيه

براي اينکه تنبيه آثار تربيتي داشته باشد با يد از آسيب هاي آن جلو گيري به عمل آيد، مهمترين آسيب هاي که در تنبيه وجود دارد موارد ذيل است:

تعجيل درتنبيه، افراط درتنبيه وسرزنش، تنبيه در حال خشم، ضربه زدن به نقاط حساس، سستي درتنبيه وافراط در گذشت، نگاه مجرمانه به متربي پس از تنبيه (براي آگاهي بيشتر،رک: قائمي مقدم،قبلي ، ازص155- 157)

نتيجه

تشويق وتنبيه از جمله روشهاي تربيت است به کار گيري اين روشها وقتي مفيد وموثر مي باشد که شرايط استفاده ازآنها لحاظ شود از آسيب هاي آن جلو گيري به عمل آيد، سلسله مراحل درآنها رعايت شود. تنبيه بدني آخرين مرحله از مراحل تنبيه است.حتي الامکان ازتنبيه بدني جلوگيري شود، زيرا استفاده از آن، با اهدف تربيتي ساز گاري ندارد. به جاي آثار مثبت تربيتي، آثار منفي فراواني به دنبال دارد.

پي نوشت ها

1.فرمهيني فراهاني، محسن، فرهنگ توصيفي علوم تربيتي،تهران: اسرار دانش،1379.

2.بهشتي، محمد، وديگران.. آراي دانشمندان مسلمان درتعليم وتربيت ومباني آن؛ قم: پژوهشگاه حوزه ودانشگاه، تهران: ساز مان مطالعه وتدوين کتب علوم انساني دانشگاه ها(سمت)1380.

3. قائمي مقدم، محمد رضا، روشهاي آسيب زا در تربيت اسلامي، قم پژوهشگاه حوزه ودانشگاه، چاپ دوم، 1384.

3. اعرافي ، عليرضا، فقه تربيتي،ج1،قم: پژوهشگاه حوزه ودانشگاه، چاپ اول، 1387.

4. حاجي ده آبادي، محمد علي، در آمدي برنظام تربيتي اسلام، تدوين ونشر: دفتر تحقيقات وتدوين متون درسي مرکز جهاني علوم اسلامي، چاپ اول، 1377.

5. دهخدا، علي اکبر،لغت نامه دهخدا، تهران: موسسه انتشارات وچاپ دانشگاه تهران، 1373.

6. فصلنامه فرهنگي، ديني، اجتماعي، گشايش، سال هفتم- شماره 20و21 بهار وتابستان 1387.

7.داودي، محمد، سيره ترييتي پيامبر(ص) واهلبيت(ع) ج2قم: پژوهشگاه حوزه ودانشگاهف1380

8. بي آر، هرگنهاي، ميتواچ. السونف مقدمه اي برنظريه هاي ياد گيري، علي اکبر سيف، تهران: دوران، 1385.

9 مستدرک الوسايل، ج12

10. زمزم معارف، سال پنجم، شماره 15.

آخرین بروز رسانی در جمعه, ۲۸ فروردين ۱۳۸۸ ساعت ۱۸:۴۵